Llaeth buwch i'w yfed yn amrwd

Canllawiau i berchnogion busnesau bwyd ar geisio cymeradwyaeth, cofrestru, gwerthu, samplu a phrofi llaeth buwch amrwd – gan gynnwys gwybodaeth am dwbercwlosis a llaeth buwch i'w yfed yn amrwd.
Diweddarwyd ddiwethaf

Bydd y canllawiau hyn yn eich helpu i ddeall y broses o werthu llaeth buwch i'w yfed yn amrwd, o'r cam cynhyrchu cynradd i'r adeg y mae'n cyrraeddd y defnyddiwr. Dylech eu darllen ar y cyd â'n taflen ar laeth buwch i'w yfed yn amrwd a Rheoliadau Hylendid Bwyd (Cymru) 2006.

At ddibenion y canllaw hwn, chi yw deiliad y daliad lle mae'r gwartheg sy'n cynhyrchu llaeth yn cael eu cadw.

Cymeradwyo a chofrestru

I wneud cais i werthu llaeth yfed amrwd, bydd angen i chi anfon ffurflen gais wedi'i llenwi i'r Tîm Cofrestru a Chymeradwyo.

Y broses gofrestru

Pan ddaw eich cais i law ein Tîm Cymeradwyo a Chofrestru, byddant yn rhoi'r camau canlynol ar waith:

  • bydd un o'n Harolygwyr Hylendid Llaeth yn ymweld â'r daliad ac yn cynnal arolygiad. Os yw'r amodau ar y daliad yn dderbyniol, byddant yn cymryd sampl o laeth amrwd ac yn ei ddadansoddi dan ddeddfwriaeth hylendid bwyd
  • unwaith y bydd y sampl wedi'i ddadansoddi gyda chanlyniad boddhaol, byddwn yn rhoi gwybod i chi a'r awdurdod lleol

Gallwch ddechrau gwerthu llaeth buwch i'w yfed yn amrwd ar ôl cymryd y camau hyn.

Cofrestru gydag awdurdodau lleol

Byddwn yn rhoi gwybod i'r awdurdodau lleol am y gweithgarwch llaeth amrwd arfaethedig, ond dylech gysylltu â'ch awdurdod lleol hefyd gan ei bod yn bosibl y byddent am weld y broses llenwi a photelu.

Prosesu pellach

Os ydych chi eisoes wedi'ch cymeradwyo fel daliad cynhyrchu llaeth amrwd, a'ch bod chi'n gwerthu'r llaeth i brynwr cyntaf i'w brosesu ymhellach, bydd gofyn i chi wneud cais cofrestru ar wahân ar gyfer gwerthu llaeth buwch i'w yfed yn amrwd.

Samplu a phrofi llaeth


Bydd yn rhaid i chi brofi'r llaeth amrwd. Bydd angen i'n Harolygydd Hylendid Llaeth weld y canlyniadau samplu llaeth amrwd o dan ddeddfwriaeth hylendid bwyd. 

Mae'n rhaid i chi weithredu'r weithdrefn i sicrhau bod y llaeth buwch amrwd yn bodloni'r meini prawf canlynol:

  • cyfrif plât ar 30°C (fesul ml) ≤ 100 000 – cyfartaledd geometrig treigl (rolling geometric average) dros gyfnod o ddau fis, gydag o leiaf dau sampl bob mis
  • cyfrif celloedd somatig (fesul ml) ≤ 400 000 – cyfartaledd geometrig treigl dros gyfnod o dri mis, gydag o leiaf un sampl bob mis, oni bai bod yr awdurdod cymwys yn nodi methodoleg arall oherwydd amrywiadau tymhorol mewn lefelau cynhyrchu

Profi llaeth

Mae dyletswydd gofal arnoch i sicrhau bod y bwyd rydych chi'n ei werthu yn ddiogel. 

Fe'ch cynghorir i brofi am y canlynol: 

  • bacteria dangosol – E coli generig, Listeria spp, unedau cyrtref Aerobig, Colifformau  
  • bacteria pathogenig – Salmonela, STE, Campylobacter, Coagulase staphylococci positif, Listeria monocytogenes

Fe'ch cynghorir hefyd i gynnal profion oes silff ar gyfer Listeria monocytogenes. Mae'r profion hyn yn rhan o'ch System Rheoli Diogelwch Bwyd.

Profi am wrthfiotigau

Nid oes rhaid i chi brofi pob swp (batch) o laeth ond rydych chi'n gyfrifol, o dan y Rheoliadau Hylendid Bwyd, am sicrhau:

  • bod llaeth amrwd yn dod o anifeiliaid lle nad oes sylweddau na chynhyrchion heb eu hawdurdodi wedi'u rhoi iddynt
  • nad yw'r anifeiliaid wedi wedi bod yn destun triniaeth anghyfreithlon

Pan fo cynhyrchion neu sylweddau awdurdodedig wedi'u rhoi, rhaid cofnodi hyn. 

    Profi am bathogenau

    Mae'r rheoliadau sy'n ymwneud â'r meini prawf microbiolegol ar gyfer bwyd yn ei gwneud yn ofynnol i'r rheiny sy'n cynhyrchu bwyd parod i'w fwyta, sy'n peri risg Listeria monocytogenes i iechyd y cyhoedd, fynd ati i samplu ardaloedd ac offer prosesu fel rhan o'u cynllun samplu.

    Fodd bynnag, mae yna bathogenau cyffredin eraill sy'n gysylltiedig â llaeth amrwd ac mae'n arfer da i chi samplu am eu presenoldeb i sicrhau bod y bwyd yr ydych chi'n ei werthu yn ddiogel.

    Labordai samplu

    Fe allwch chi ddefnyddio unrhyw labordy i gynnal gwaith samplu, cyn belled â bod gennych chi hyder yng nghanlyniadau unrhyw brofion a gynhelir gan y labordy hwnnw.  Nid oes yn rhaid i labordai sy'n cynnal profion ar ran busnesau bwyd fod wedi'u hachredu o reidrwydd.

    Rheolaethau swyddogol

    Byddwn ni'n archwilio eich safle bob chwe mis i sicrhau bod safon foddhaol o hylendid yn cael ei chynnal. Bydd ein harchwilwyr hylendid llaeth hefyd yn casglu ac yn profi samplau llaeth buwch amrwd i wneud yn siŵr bod y llaeth yn bodloni safonau diogelwch bwyd. Bydd y samplau'n cael eu cymryd wrth gofrestru ac yna bedair gwaith y flwyddyn.

    Taliadau am reolaethau swyddogol

    Pwy sy'n talu?

    Bydd unrhyw ddaliad cynhyrchu cofrestredig sy'n gwerthu llaeth buwch amrwd yn uniongyrchol i'r cyhoedd yn gorfod talu am y samplau a gymerir i gadarnhau eu bod nhw'n bodloni'r meini prawf a nodir mewn rheoliadau domestig. 

    Y rheswm dros godi tâl

    Mae hi'n ofynnol i ni godi tâl am gasglu a dadansoddi samplau o laeth amrwd yn ôl cyfraith yr Undeb Ewropeaidd (UE). Mae'r gofyniad hwn wedi'i nodi yn Atodlen 6:

    Mae hi hefyd yn ofynnol i ni godi tâl am wasanaethau a ddarparwn i fusnesau gan Drysorlys EM a'r Adran Gyllid.

    Sut mae'r costau'n gweithio?

    Rydym ni'n codi ffi o £63 ar gyfer unrhyw waith samplu rheolaidd neu ddilynol. Caiff llaeth amrwd ei ddadansoddi a'i archwilio yn unol â rheoliadau domestig.

    Dosbarthu llaeth gwartheg i'w yfed yn amrwd

    Gallwch chi ddosbarthu'r llaeth buwch i'w yfed yn amrwd mewn cerbyd domestig cyn belled â'ch bod yn glynu at yr amodau hyn:

    • byddwch chi'n cael eich dosbarthu fel "dosbarthwr" gan nad ydych chi wedi gwerthu'r llaeth wrth giât fferm
    • mae'n rhaid i chi redeg y rhan hon o'r busnes fel endid ar wahân – fel Cwmni Cyfyngedig
    • mae'n rhaid i chi gofrestru'r cerbyd rydych chi'n bwriadu ei ddefnyddio fel fan laeth gyda'ch awdurdod lleol gan y bydd yn cael ei ddosbarthu fel "safle siop”

    Gallwch ddefnyddio trydydd parti i ddosbarthu llaeth buwch i'w yfed yn amrwd ar fan laeth sydd hefyd yn dosbarthu llaeth a chynhyrchion llaeth wedi'u pasteureiddio. Mae'n rhaid i'r trydydd parti fod wedi'i gofrestru fel dosbarthwr gyda'r awdurdod lleol. 

    Os ydych chi'n gwerthu'r llaeth buwch amrwd i'r dosbarthwr, gallant werthu'r llaeth yfed i'w cwsmeriaid ar y rownd laeth. Dylid gwerthu'r llaeth yn y daliad cynhyrchu lle cedwir y gwartheg. Rhaid i'r gwerthu fod rhwng gweithredwr y busnes bwyd a'r defnyddiwr, ac nid trwy drydydd parti neu o ganolfan fanwerthu.

    Mae'r amodau canlynol wedi'u gwahardd:

    • gwerthu o adeilad oddi ar y safle yn yr un rhif Daliad Plwyf Sirol â'r fferm
    • gwerthu o ofod yr ydych chi'n ei rentu mewn siop manwerthu i werthu'r llaeth buwch i'w yfed yn amrwd
    • archebion ar-lein neu dros y ffôn os caiff y llaeth buwch i'w yfed yn amrwd ei gasglu o dŷ neu lety preifat nad yw'n perthyn i chi. Rhaid dosbarthu'r llaeth amrwd yn uniongyrchol i garreg drws neu weithle'r defnyddiwr, lle mae'n rhaid i'r defnyddiwr gymryd perchnogaeth o'r llaeth amrwd

    Os caiff archeb ei gwneud ar-lein a'i dosbarthu gan ddosbarthwr (courier) i dŷ preifat neu weithle, yna mae'n rhaid i'r defnyddiwr terfynol dderbyn y llaeth amrwd pan gaiff ei ddosbarthu. Er, fe all hyn fod yn anodd os yw'n cael ei ddosbarthu i swyddfa. Dylid osgoi hyn bob tro os yn bosibl.

    Oeri wrth gludo

    Fe'ch cynghorir i gael system oeri ar waith, fel blwch oeri o safon gyda phrob tymheredd neu thermostat i gofnodi'r tymheredd wrth gludo.

    Gwerthu mewn marchnad ffermwyr

    Nid yw pob marchnad ffermwyr wedi'i chofrestru i werthu llaeth buwch i'w yfed yn amrwd. Bydd gofyn i chi wirio â'ch awdurdod lleol.

    Gallwch werthu llaeth buwch i'w yfed yn amrwd mewn marchnad ffermwyr, ond mae'n rhaid glynu at yr amodau canlynol:

    • mae'r farchnad arfaethedig wedi'i chofrestru â'r awdurdod lleol fel marchnad ffermwyr gan fod hyn yn gallu cael ei ystyried fel estyniad i giât y fferm
    • bydd yn rhaid i chi wneud cais i'r awdurdod lleol neu wneud eich bwriad i werthu yn hysbys cyn dyddiadau'r farchnad
    • rhaid i chi fod yn bresennol wrth werthu

    Os bydd yr awdurdod lleol yn eich galluogi chi i werthu mewn marchnad ffermwyr, ni allwch gyflogi rhywun sydd heb gysylltiad â'r fferm i werthu'r llaeth buwch i'w yfed yn amrwd. Mae'n rhaid i'r prif gynhyrchwr, cynrychiolydd sy'n ymwneud â'r broses gynhyrchu neu aelod o'r teulu fod yn bresennol ar y stondin.

    Ar ôl gwneud cais i'r awdurdod lleol i werthu llaeth buwch i'w yfed yn amrwd yn y farchnad ffermwr a fwriedir, gall yr awdurdod lleol nodi bod yn rhaid i ddeiliaid y stondin fod yn 'lleol' i'r farchnad a fwriedir. 

    Caiff 'lleol' ei ddiffinio fel 'gwerthiannau o fewn sir y sefydliad ac naill ai'r sir neu siroedd cymdogol neu 30 milltir/50km o ffin sirol y sefydliad cyflenwol, pa bynnag un sydd fwyaf'. 

    Gwerthu llaeth buwch i'w yfed yn amrwd mewn lleoliadau eraill

    Ni allwch chi werthu na rhoi samplau am ddim o laeth buwch i'w yfed yn amrwd yn y digwyddiadau canlynol:

    • marchnadoedd tref
    • ffeiriau pentref
    • ffeiriau ysgol
    • cyngherddau pop
    • digwyddiadau ceffylau
    • gwerthiannau cist car
    • sioeau amaethyddol (un diwrnod neu sawl diwrnod)
    • cilfach barcio (lay-by) ar ochr y ffordd

    Ni chaiff y lleoliadau hyn eu hystyried i fod yn estyniadau o'r fferm. Byddai samplau am ddim yn cyfrif fel gwerthu.

    Os ydych chi'n rhedeg llety gwely a brecwast, gwersyll neu siop fferm, nid oes yn rhaid i chi gyflenwi'r llaeth amrwd mewn cynhwysydd wedi'i selio. Gallwch ei weini mewn jwg, ond mae'n rhaid i'r defnyddiwr allu gweld y rhybudd iechyd ar y pwynt gwerthu.

    Cynhwysyddion ar gyfer llaeth buwch i'w yfed yn amrwd

    Os yw'r llaeth amrwd yn cael ei ddosbarthu mewn cynwysyddion, mae'n rhaid i'r cyflenwyr hynny fod â system "glymu" na ddylid ei thorri pan fydd y defnyddiwr yn cael y cynnyrch. 

    Dylech annog defnyddwyr rhag dod â'u cynwysyddion eu hunain i gasglu llaeth yfed gwartheg amrwd – nid oes gennych reolaeth dros lanhau, diheintio, storio a thrin cynwysyddion cyn eu llenwi.

    Mae'n bwysig eich bod chi a'ch cwsmeriaid yn ymwybodol o'r risg sy'n deillio o ail-ddefnyddio cynwysyddion. Mae'n bwysig glanhau a diheintio'n drylwyr.

    Mae llaeth buwch i'w yfed yn amrwd yn cael ei ystyried i fod yn fwyd risg uchel sy'n gallu cefnogi twf gwahanol fathau o bathogenau sy'n cael eu cludo gan fwyd. Dyma pam ei bod yn bwysig rhybuddio grwpiau sy'n agored i niwed o'r risg sy'n gysylltiedig ag yfed llaeth amrwd.

    Rhybuddion iechyd a dyddiadau 'defnyddio erbyn'

    Dyddiadau ‘defnyddio erbyn'

    Dylai eich cynhwysydd gynnwys dyddiad 'defnyddio erbyn' ar y label. Nid yw hyn yn berthnasol i boteli gwydr y bwriedir eu hailddefnyddio.

    Mae angen arddangos y rhybudd iechyd a'r dyddiad defnyddio erbyn os ydych chi'n gwerthu llaeth trwy beiriant gwerthu.

    Rhybuddion iechyd

    Rhaid i'r rhybudd iechyd fod yn glir ac yn hawdd ei ddarllen, ac nid oes lleiafswm ffont na ffont penodol y mae'n rhaid i chi ei ddefnyddio ar gyfer y label.

    Twbercwlosis 

    Mae'n rhaid i'r daliad neu'r fferm lle caiff y llaeth yfed amrwd ei gynhyrchu fod â statws heb TB (TB free) ar bob adeg.

    Os caiff y statws heb TB ei golli neu ei dynnu'n ôl, mae'n rhaid rhoi'r gorau i werthu llaeth buwch i'w yfed yn amrwd. Unwaith y bydd y statws heb TB wedi'i golli neu ei dynnu'n ôl, byddwn ni'n dileu'r cofrestriad ac o'r pwynt hwnnw ymlaen, mae'n rhaid trin yr holl laeth â gwres.

    Yr Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion (APHA) sy'n gyfrifol am brofion TB blynyddol. Os byddwch yn colli'ch statws heb TB, bydd APHA yn rhoi gwybod i'r ASB a chi, perchennog y busnes bwyd. Mae'r llythyr cadarnhau gan APHA yn nodi'n glir bod yn rhaid trin yr holl laeth amrwd â gwres ac ni ellir ei yfed yn amrwd.

    Os ydych chi mewn parth gwahardd TB (sydd ond yn gorfod cynnal profion TB bob pedair blynedd), bydd dal yn rhaid i chi gynnal profion TB blynyddol. APHA sy'n gyfrifol am hyn a bydd yn eich cynghori yn unol â hynny. 

    Os yw eich dyddiad prawf TB blynyddol wedi dod i ben, mae'n rhaid i chi roi'r gorau i werthu yn gyfan gwbl. Byddwch chi'n gallu ail-ddechrau gwerthu pan fo statws heb TB wedi'i gadarnhau.Os yw'n amlwg ei fod yn fater yn ymwneud â dyddiad dod i ben, a bod amserlen dynn iawn, efallai na fydd y daliad yn colli ei gofrestriad llaeth buwch amrwd ac ni fydd gofyn ailgofrestru. Fodd bynnag, byddwn yn edrych ar yr amgylchiadau hyn fesul achos, a bydd APHA yn ein llywio. 

    Os bydd y prawf TB yn canfod anifail heintiedig posibl nad oes ganddo gysylltiad â'r fuches odro, bydd APHA yn cynnal asesiad risg ac yn eich cynghori.

    Ailgofrestru ar ôl ail-ennill statws heb TB


    Os byddwch chi'n dychwelyd i statws heb TB ar ôl bod dan gyfyngiadau TB, bydd gofyn i chi ailgofrestru â ni cyn dechrau gwerthu llaeth buwch i'w yfed yn amrwd eto. Mae hyn yn berthnasol hyd yn oed os ydych chi wedi cael eich hysbysu gan APHA bod eich profion yn glir.

    Gallwch gyflwyno cais i adennill cymeradwyaeth i'n Tîm Cofrestru a Chymeradwyo. Ni allwch chi ddechrau gwerthu hyd nes bod y broses gofrestru, archwilio a samplu lawn wedi'i chwblhau a'i chadarnhau yn ysgrifenedig gennym ni.

    Salwch tybiedig neu wedi'i gadarnhau

    Os oes amheuaeth bod unrhyw salwch yn gysylltiedig â'ch daliad, mae'n rhaid i chi roi'r gorau i werthu llaeth amrwd a mynd ati i alw a thynnu cynhyrchion yn ôl. 

    Rhaid i chi gynnal ymchwiliad i ganfod pam fod hyn wedi digwydd. Dylech chi gynnal rhaglen samplu pathogenau a cheisio help gan arbenigwr llaeth. Mae'n rhaid i chi gadw mewn cysylltiad â'n Tîm Gweithrediadau Llaeth ar bob adeg. Dylech chi geisio cymorth proffesiynol gan y sector llaeth gan nad ydym ni'n darparu gwasanaeth ymgynghori.

    Ein hymchwiliad samplu

    Bydd ein Harolygydd Hylendid Llaeth yn cynnal ymchwiliad llawn ac yn casglu samplau er mwyn dadansoddi pathogenau.

    Bydd ein holl adroddiadau samplu, arolygu ac ymchwilio yn cael eu bwydo i'n Tîm Digwyddiadau i'w dadansoddi. 

    Os ar unrhyw adeg yn ein hymchwiliad neu yn ystod y weithdrefn samplu ceir sampl anfoddhaol, byddwn yn dod â'r protocol samplu i ben ac yn disgwyl i chi barhau â'ch ymchwiliadau. Bydd angen i chi edrych ar bob agwedd ar lanhau, diheintio, cynnal a chadw a gweithdrefnau gweithredol. 

    Dim ond pan fydd ein Harolygydd Hylendid Llaeth yn hyderus eich bod wedi edrych ar bob elfen, ac mae'r Arolygydd Hylendid yn fodlon â'r amodau ar y daliad, y bydd protocol samplo'r ASB yn ailddechrau.  


    Dod o hyd i ragor o wybodaeth am laeth yfed amrwd a hylendid llaeth yng Nghymru a Lloegr.

    Darllenwch ein canllawiau ar ddigwyddiadau bwyd.