Bwyd yr Wŷl

Cyngor doeth i'ch cadw chi'n ddiogel y Nadolig hwn. Sut i baratoi a choginio eich pryd Nadolig mewn ffordd hylan a diogel.
Diweddarwyd ddiwethaf

Rydym ni am i chi fwyta, yfed a mwynhau Nadolig llawen. Ond bob blwyddyn, amcangyfrifir bod 1 miliwn o achosion gwenwyn bwyd yn y Deyrnas Unedig.

Gall gwenwyn bwyd fod yn ddifrifol iawn, yn arbennig os yw'n effeithio ar blant, pobl sydd eisoes yn sâl, a phobl hŷn. Felly mae'n bwysig cynnal eich safonau hylendid bwyd dros y Nadolig drwy ddilyn yr Hanfodion Diogelwch Bwyd: 


•    glanhau
•    oeri 
•    coginio
•    atal croeshalogi 

Prynu'ch twrci a'ch prydau Nadolig

Wrth siopa bwyd dros y Nadolig, gwnewch yn siŵr eich bod chi'n mynd â digon o fagiau er mwyn pacio bwyd amrwd mewn bag ar wahân i fwyd parod i'w fwyta. Bydd hyn yn eich helpu chi i atal croeshalogi.

Ar ôl cyrraedd adref gyda'ch siopa, defnyddiwch eich oergell a'ch rhewgell yn effeithiol. Mae angen cadw rhai bwydydd yn yr oergell er mwyn arafu twf bacteria a chadw bwyd yn ffres ac yn ddiogel yn hirach. Dyma ragor o wybodaeth am oeri eich bwyd yn gywir. 

Gair i gall

Os yw'ch oergell yn edrych yn llawn, tynnwch eitemau nad oes angen eu hoeri, fel cwrw, allan. Bydd hyn yn gwneud lle i'r eitemau y mae angen eu hoeri er mwyn eu cadw nhw'n ddiogel, fel eich twrci a'ch treiffl.

Er mwyn atal croeshalogi, dylech storio bwyd amrwd ar wahân i fwyd sydd wedi'i goginio a bwyd parod i'w fwyta. Mae hyn yn cynnwys:

  • cig amrwd gan gynnwys cyw iâr a thwrci 
  • pysgod a physgod cregyn 
  • llysiau

Dylech chi orchuddio'r bwydydd hyn a'u cadw nhw'n oer ar silff waelod eich oergell. Gwiriwch yn rheolaidd fod eich oergell yn ddigon oer – dylai fod o dan 5°C. Defnyddiwch thermomedr oergell i wirio'r tymheredd. Nid yw deialau’r oergell bob amser yn dangos y tymheredd cywir. 

Dadmer eich twrci

Os yw eich twrci wedi ei rewi, cymerwch gip ar y canllawiau ar y pecyn ymhell ymlaen llaw. Bydd hyn yn sicrhau bod gennych chi ddigon o amser i’w ddadmer yn llwyr yn yr oergell cyn ei goginio. Gallai twrci mawr arferol sy'n pwyso 6-7 cilogram gymryd cymaint â 4 diwrnod i'w ddadmer yn llawn yn yr oergell. 

Os nad oes unrhyw gyfarwyddiadau dadmer ar y deunydd pecynnu, mae ffordd hawdd i ganfod pa mor hir y bydd yn cymryd i'w ddadmer yn llwyr. Mewn oergell ar 4°C, caniatewch tua 10-12 awr y cilogram. Cofiwch na fydd pob oergell wedi'i gosod ar y tymheredd hwn.

Peidiwch â dadmer eich twrci ar dymheredd ystafell.

Er mwyn osgoi croeshalogi, dylech bob tro roi'r twrci mewn cynhwysydd digon mawr i ddal y diferion sy'n dod ohono.

Dylech chi sicrhau bod eich twrci wedi'i ddadmer yn llwyr cyn ei goginio. Os nad yw'ch twrci wedi'i ddadmer yn llwyr, efallai na fydd yn coginio'n gyfartal, sy'n golygu y gallai bacteria niweidiol oroesi'r broses goginio. Mae modd coginio ambell i dwrci yn syth o'r rhewgell os yw cyfarwyddiadau'r cynhyrchwr yn dweud hynny. Os oes gennych chi dwrci o’r fath, dilynwch gyngor y cynhyrchwr bob amser. 

Mae bacteria yn tyfu ar dymereddau uwch nag 8°C ac is na 63°C; dyma’r ‘Parth Peryglus’ lle y gall microbau dyfu. Dyna pam ein bod ni'n cynghori mai'r oergell yw’r ffordd fwyaf diogel o ddadmer bwyd, a hynny dros nos. Wrth ddadmer bwyd yn yr oergell, ni ddylai’ch bwyd gyrraedd y ‘Parth Peryglus’ ar unrhyw adeg. Dylai eich oergell fod ar dymheredd o 5°C neu is gan fod rhai bacteria yn gallu tyfu ar dymereddau is nag 8°C.

Paratoi eich twrci

Mae glanhau’n effeithiol yn cael gwared ar facteria oddi ar ddwylo, offer ac arwynebau. Mae hyn yn helpu i atal bacteria niweidiol rhag lledaenu i fwyd drwy groeshalogi. Bydd y cyngor hwn yn helpu i gadw'r bacteria draw:

  • Defnyddiwch wahanol offer, platiau a byrddau torri ar gyfer bwyd parod i'w fwyta a bwyd amrwd y mae'n rhaid ei goginio
  • Golchwch eich dwylo ar ôl cyffwrdd â chig amrwd a chyn i chi drin bwyd sy'n barod i'w fwyta
  • Peidiwch â golchi twrci amrwd nac unrhyw gig amrwd arall – mae'n tasgu germau ar eich dwylo, eich dillad, offer ac arwynebau. Bydd coginio'n drylwyr yn lladd unrhyw facteria sy'n bresennol
  • Peidiwch â pharatoi bwyd i bobl eraill os ydych chi wedi cael gwenwyn bwyd neu os oes gennych chi salwch heintus

 

Coginio eich  twrci

Bydd coginio eich twrci ar y tymheredd cywir ac am yr amser cywir yn sicrhau bod unrhyw facteria niweidiol yn cael ei ladd. Cymerwch gip ar y cyngor ar y deunydd pecynnu bob amser gan ddilyn y cyfarwyddiadau coginio.

Coginiwch eich stwffin mewn tun rhostio ar wahân, nid y tu mewn i'r twrci. Bydd y twrci'n coginio'n haws a bydd y canllawiau coginio yn fwy cywir os nad yw'r twrci wedi'i stwffio. Bydd twrci wedi'i stwffio yn cymryd mwy o amser i goginio ac efallai na fydd yn coginio'n drylwyr. 

Cyn gweini'r twrci, dylech chi wirio bob tro:

  • bod y cig yn stemio'n boeth drwyddo draw 
  • nad ydych yn gweld unrhyw gig pinc wrth dorri i'r darn mwyaf trwchus 
  • bod suddion yn rhedeg yn glir

Faint o amser y bydd yn cymryd i goginio twrci?

Darllenwch y cyfarwyddiadau ar ddeunydd pecynnu’r twrci neu aderyn arall er mwyn canfod pa mor hir y bydd yn cymryd i’w goginio. Os nad oes unrhyw gyfarwyddiadau coginio, dyma ganllaw coginio y gallwch chi ei ddefnyddio. Fel canllaw cyffredinol, mewn popty sydd wedi'i gynhesu ymlaen llaw i 180ºC (350ºF, Marc Nwy 4):

  • dylech ganiatáu 45 munud y cilogram, ac 20 munud ychwanegol ar gyfer twrci o dan 4.5 cilogram 
  • dylech ganiatáu 40 munud y cilogram ar gyfer twrci sydd rhwng 4.5 cilogram a 6.5 cilogram 
  • dylech ganiatáu 35 munud y cilogram ar gyfer twrci sy'n pwyso mwy na 6.5 cilogram 

Mae'r amseroedd coginio uchod wedi'u seilio ar dwrci heb ei stwffio. Gall rhai poptai, er enghraifft y rheiny sydd â ffan, goginio'r aderyn yn gyflymach. Darllenwch y canllawiau ar y pecyn, ac yn llawlyfr gwneuthurwr eich popty os yw’n bosibl.

Gorchuddiwch y twrci â ffoil yn ystod y broses goginio, gan dynnu'r ffoil am yr hanner awr olaf er mwyn i'r croen droi'n frown. Er mwyn atal y cig rhag mynd yn sych, dylech ei frasteru (baste) bob awr yn ystod y broses goginio.

Faint o amser y bydd yn cymryd i goginio hwyaden?

Mae angen gwahanol amseroedd coginio a thymereddau ar adar eraill, megis gŵydd neu hwyaden:

  • dylech goginio gŵydd mewn popty wedi'i gynhesu ymlaen llaw ar 220ºC/425ºF/Marc Nwy 7 am 35 munud y cilogram
  • dylech goginio hwyaden mewn popty wedi'i gynhesu ymlaen llaw ar 200ºC/400ºF/Marc Nwy 6 am 45 munud y cilogram
  • dylech goginio cyw iâr mewn popty wedi'i gynhesu ymlaen llaw ar 180ºC/350ºF/Marc Nwy 4 am 45 munud y cilogram, ac yna am 20 munud ychwanegol
Rydym yn cynghori eich bod chi'n coginio gwyddau a hwyaid ar dymereddau uwch na chyw iâr. Mae hyn er mwyn helpu i rendro'r braster. Yn wahanol i ieir, mae hwyaid a gwyddau yn adar dŵr sydd â haen drwchus o fraster o dan eu croen sy'n eu cadw'n gynnes ac yn eu helpu wrth arnofio. Er mwyn cael gwared â hyn, mae'n rhaid eu coginio ar dymereddau uwch.

Defnyddio prob tymheredd

Gallwch chi ddefnyddio prob tymheredd i wirio tymheredd mewnol cig bob hyn a hyn. Os ydych chi'n defnyddio un, dylech chi wirio tymheredd rhan fwyaf trwchus yr aderyn, rhwng y fron a'r glun. Mae angen i'r rhan hon gyrraedd tymheredd o: 

  • 60°C am 45 munud
  • 65°C am 10 munud
  • 70°C am 2 funud
  • 75°C am 30 eiliad
  • 80°C am 6 eiliad

Cofiwch lanhau'r prob tymheredd ar ôl ei ddefnyddio er mwyn osgoi croeshalogi. 

Defnyddio thermomedr coginio

Mae thermomedr coginio yn cael ei adael yn yr aderyn wrth iddo goginio. Os ydych chi'n defnyddio un, dylech chi ei roi yn rhan fwyaf trwchus yr aderyn, rhwng y fron a'r glun, o'r dechrau.

Byddwch chi'n gwybod bod eich twrci wedi'i goginio pan fo'r thermomedr yn cyrraedd tymheredd o 70°C am fwy na 2 funud. 

Mae rhai manwerthwyr yn cynnwys teclyn 'pop-up' gyda'u cynhyrchion dofednod, sy'n mesur y tymheredd a'r amser coginio. Gallwch chi ddefnyddio'r rhain i nodi pryd fydd yr aderyn wedi'i goginio'n drylwyr. Pan fydd y dangosydd (ffon fach goch fel arfer) yn ymddangos, mae hyn yn nodi bod yr aderyn wedi'i goginio'n drylwyr, ond efallai byddwch chi hefyd eisiau gwneud yn siŵr drwy edrych ar yr aderyn. Mae'r teclynnau hyn yn hawdd eu darllen gan eu bod yn dangos 'Wedi'i goginio' neu 'Heb ei goginio eto'.

Gair i gall

Wrth goginio eich twrci ymlaen llaw, mae'n golygu y bydd gennych chi fwy o amser gwerthfawr i dreulio gyda'ch teulu a'ch ffrindiau ar ddydd Nadolig. 

Unwaith y mae'ch twrci wedi'i goginio a'i oeri, gallwch chi ei sleisio cyn ei rannu'n ddognau, a'i storio yn y rhewgell. Yna, gallwch chi ei dynnu o'r rhewgell ac ailgynhesu faint bynnag sydd ei eisiau arnoch ar y pryd, sy'n fwy diogel ac yn helpu i osgoi gwastraff bwyd. 

Cofiwch mai dim ond unwaith y dylech chi ailgynhesu cig sydd wedi'i goginio a'i rewi'n flaenorol.

Defnyddio bwyd dros ben

Dyma ambell air o gyngor er mwyn osgoi gwastraff dros y Nadolig a gwneud y gorau o'ch bwyd dros ben. 

Cofiwch ei oeri ar dymheredd ystafell, ei orchuddio a sicrhau ei fod yn cael ei storio yn yr oergell neu'r rhewgell o fewn awr neu ddwy. 

Os oes gennych chi symiau mawr o un math penodol o fwyd, bydd ei rannu'n ddognau llai yn helpu i'w oeri'n gyflym. Mae hefyd yn golygu y gallwch chi rewi a dadmer dim ond yr hyn sydd ei angen arnoch chi ar gyfer prydau yn y dyfodol. 

Gallwch chi rewi twrci, cigoedd eraill a phrydau bwyd sy'n cynnwys cigoedd sydd wedi'u coginio a'u rhewi'n flaenorol. Ond unwaith iddo ddadmer, dylech chi fwyta'r bwyd o fewn 24 awr. 

Hefyd, gallwch chi ddefnyddio twrci sydd wedi'i goginio'n flaenorol a'i rewi er mwyn creu pryd newydd, fel cyri twrci. Gallwch rewi'r pryd newydd hwn, ond dylech chi sicrhau mai unwaith yn unig yr ydych chi'n ei ailgynhesu. Pan rydych chi'n defnyddio bwyd dros ben wedi'i rewi, dylech chi sicrhau eich bod yn ei ddadmer yn drylwyr, dros nos yn yr oergell yn ddelfrydol. Os nad yw hyn yn bosibl, dylech chi ei ddadmer yn y micro-don, ar yr opsiwn 'dadmer'. Dylech chi bob tro ail-gynhesu bwyd dros ben tan ei fod yn stemio'n boeth. 

Cofiwch: Dylech chi fwyta neu rewi bwyd dros ben o fewn deuddydd (un diwrnod ar gyfer prydau reis).

Cymerwch gip ar Hoffi Bwyd Casáu Gwastraff i gael rhagor o wybodaeth am rewi bwyd dros ben, gan gynnwys syniadau ryseitiau.

Deall gwenwyn bwyd

Mae llawer o bobl yn gwneud y camgymeriad o feddwl mai byg stumog sy'n pasio yw gwenwyn bwyd, ond fe all fod yn ddifrifol iawn. 

Mae'r rhan fwyaf o bobl sy'n cael gwenwyn bwyd yn gwella gartref ac nid oes angen triniaeth benodol arnynt. Dysgwch fwy am symptomau gwenwyn bwyd a beth i'w wneud os oes gan rywun symptomau difrifol.

Gall amryw facteria achosi gwenwyn bwyd gan gynnwys: