Monitro a mesurau rheoli yn sgil damwain Chernobyl – adroddiadau arolygon

Mae’r Asiantaeth Safonau Bwyd (ASB) yn gyfrifol am sicrhau diogelwch bwyd drwy atal cynhyrchion sydd â lefelau annerbyniol o ymbelydredd rhag mynd i’r gadwyn fwyd.

Yn sgil damwain niwclear Chernobyl ym 1986, rhoddwyd mesurau rheoli ar waith ar ddefaid a oedd yn cael eu bridio ar ffermydd mynyddig penodol yn y Deyrnas Unedig (DU) er mwyn sicrhau diogelwch bwyd. Ar ôl adolygu’r dystiolaeth ac yn sgil ymgynghoriad cyhoeddus tri mis o hyd, penderfynodd Bwrdd yr ASB i ddiddymu’r olaf o’r mesurau rheoli hyn ar 1 Mehefin 2012.

Hanes damwain Chernobyl

Ym 1986, o ganlyniad i ddamwain yn ffatri ynni niwclear Chernobyl yn yr Undeb Sofietaidd gynt (Yr Iwcrain erbyn hyn), cafodd symiau mawr o ymbelydredd eu rhyddhau i’r atmosffer. Daeth peth o’r ymbelydredd hwn, yn bennaf radiocaesiwm, i orffwys ar diroedd mynyddig penodol y DU, lle defnyddir y tir yn bennaf i ffermio defaid.

Oherwydd priodweddau cemegol a ffisegol penodol pridd mawn yr ardaloedd mynyddig hyn, roedd y radiocaesiwm yn gallu pasio’n hawdd o’r pridd i’r glaswellt, ac o ganlyniad, i ddefaid lle y bu’n cronni.

Yn dilyn y ddamwain yn Chernobyl, aethpwyd ati i fonitro ar raddfa eang, ac o ganlyniad, nodwyd pryderon diogelwch bwyd posibl oherwydd lefelau radiocaesiwm yng nghig y defaid a arferai bori’r ardaloedd mynyddig hyn yn y DU. Er mwyn sicrhau diogelwch bwyd, rhoddwyd cyfyngiadau ar oddeutu 9,800 o ffermydd yn y DU, gan effeithio ar dros bedair miliwn o ddefaid.

Mesurau rheoli diogelwch bwyd ers 1986

Rhwng 1986 a 2012, roedd yr ASB yn mfonitro lefelau radiocaesiwm mewn defaid yn yr ardaloedd a gafodd eu heffeithio, yn cynnal imesurau rheoli ar symud defaid er mwyn diogelu defnyddwyr, ac yn diddymu cyfyngiadau mewn perthynas â sicrhau diogelwch bwyd yn raddol lle nad oedd eu hangen rhagor.

Rhoddwyd terfyn uchaf o 1,000 becquerels y cilogram (Bq/kg) o radiocaesiwm ar gig defaid a effeithwyd arno gan y ddamwain er mwyn diogelu defnyddwyr. Cyflwynwyd y terfyn yn y DU ym 1986, ar sail cyngor gan y grŵp o arbenigwyr EURATOM Erthygl 31.

O dan bwerau a ddarparwyd gan Ddeddf Diogelu Bwyd a’r Amgylchedd (FEPA) 1985 (gweler y ddolen ar ochr dde brig y dudalen hon), defnyddwyd gorchmynion brys er mwyn gosod cyfyngiadau ar symud a gwerthu defaid uwchben y terfyn, mewn rhannau penodol o Ogledd Cymru, Cumbria yng ngogledd orllewin Lloegr, , yr Alban a Gogledd Iwerddon.

O dan y gorchmynion brys, cafwyd ardaloedd daearyddol diffiniedig, a adnabuwyd yn aml fel ‘ardaloedd dan gyfyngiad’, lle y bu’n rhaid dilyn y mesurau rheoli o fewn eu ffiniau. O dan orchmynion FEPA, nid oedd hawl i ddefaid â lefelau o ymbelydredd a oedd uwchben y terfyn fynd i’r gadwyn fwyd.

Rhoddwyd system reoli ar waith o’r enw’r cynllun ‘marcio a rhyddhau’ mewn ardaloedd dan gyfyngiad. O dan y cynllun hwn, gallai ffarmwr a ddymunai symud defaid o ardal dan gyfyngiad fonitro’r defaid hynny er mwyn pennu lefel y radiocaesiwm. Defnyddiwyd techneg monitro ‘byw’, drwy ddal monitor ymbelydredd yn erbyn y ddafad. Rhoddwyd marc lliw ar unrhyw ddefaid â lefel uwch na’r hyn a oedd yn dderbyniol, ac fe’u cadwyd dan gyfyngiad am dri mis. Cafodd y rheiny a basiodd y prawf monitro fynd i’r gadwyn fwyd.

Diddymu’r mesurau’r rheoli

Prif bryder yr Asiantaeth oedd sicrhau diogelwch bwyd drwy gynnal y mesurau rheoli hyn, ond hefyd roedd am ddiddymu mesurau rheoli lle’r oedd tystiolaeth yn dangos nad oedd eu hangen bellach. Diddymwyd pob mesur rheoli ‘marcio a rhyddhau’ yng Ngogledd Iwerddon yn 2000 ac yn yr Alban yn 2010.

Yn ystod hafau 2010 a 2011, aeth yr ASB ati i gynnal arolwg monitro yn yr ardaloedd dan gyfyngiad yng Ngogledd Cymru a Cumbria . Cynhaliwyd yr arolygon yn ystod misoedd yr haf ar adeg lle disgwylir i grynodiadau radiocaesiwm mewn cig defaid fod ar ei uchaf.

Defnyddiwyd canlyniadau arolygon yr haf i asesu’r risg potensial i bobl a oedd yn bwyta cig defaid o ran y radiocaesiwm a oedd yn bresennol yn y cig. Gwnaed hyn drwy asesu lefel yr ymbelydredd y byddai person sy’n bwyta swm mawr o gig oen yn dod i gysylltiad ag ef. Mae’r adroddiad llawn 'Radiocaesium concentrations in sheep in post-Chernobyl restricted areas' ar gael drwy’r ddolen isod.

Gan gymryd yr asesiad risg i ystyriaeth, daeth yr arolygiad i’r canlyniad nad oedd y mesurau rheoli presennol yng Nghymru a Lloegr bellach yn gymesur i’r risg isel iawn. Roedd y mesurau rheoli hefyd yn aneffeithiol o ran lleihau’r dosau ymhellach, a oedd yn isel eisoes, ac ni fyddai diddymu mesurau rheoli yn peryglu diogelwch defnyddwyr. Ymhellach i hyn, roedd y risg isel iawn yn dangos nad oedd angen rhagor o ymyriad er mwyn cydymffurfio â gofynion Cyfarwyddeb y Cyngor 96/29 Euratom ar gyfer achosion o gysylltiad sy’n para (lasting exposure).
Yn 2012, drwy gydsyniad, diddymwyd mesurau rheoli ar bob fferm a oedd o dan gyfyngiad o hyd yng Nghymru a Lloegr. Mae’r cydsynio hwn yn caniatau ffermwyr i symud defaid heb fod angen eu monitro o 1 Mehefin 2012.

Cafodd y Gorchmynion FEPA a oedd yn weddill a oedd yn cyfyngu ar symud defaid yn ardaloedd dynodedig y DU eu diddymu ym mis Tachwedd 2012. Roedd hyn yn cael gwared ar y ddeddfwriaeth nad oedd yn gymwys bellach yn sgil rhoi cymeradwyaeth o’r newydd.