Dadansoddi Gwraidd y Broblem: Bwyd anifeiliaid a bwyd a anifeiliaid anwes

Beth yw bwyd anifeiliaid a bwyd anifeiliaid anwes?

Mae bwyd anifeiliaid a bwyd anifeiliaid anwes wedi cael eu creu’n arbennig i fodloni anghenion maeth gwahanol rywogaethau. Mae gan wneuthurwyr ddewis eang o fwydydd deiet cyflawn, atodol neu arbenigol. Gall y rhain gynnwys cynhyrchion sych neu wlyb wedi’u gwneud o gynhwysion planhigion neu anifeiliaid, a gallant fod yn amrwd neu wedi’u coginio. Mae danteithion hefyd ar gael i anifeiliaid anwes, fel clustiau anifeiliaid wedi’u sychu, bisgedi a chibl.

Atal ac ymateb i ddigwyddiad

Os bydd digwyddiad ^{(footnote 1)} yn codi, (gan gynnwys digwyddiad yn ymwneud â bwyd anifeiliaid a bwyd anifeiliaid anwes), mae’r Asiantaeth Safonau Bwyd (ASB) a Safonau Bwyd yr Alban (FSS) yn gofyn i chi Ddadansoddi Gwraidd y Broblem (RCA). Darperir hwn wedyn i’r ASB neu FSS (yn dibynnu ar leoliad y busnes) er mwyn dadansoddi tueddiadau, fel sylfaen wybodaeth ac er mwyn nodi materion sy’n dod i’r amlwg. Mae’r wybodaeth hon hefyd yn cael ei rhannu â rhanddeiliaid ehangach sydd â buddiant.

Canfyddiadau cyffredin yn sgil Dadansoddi Gwraidd y Broblem – digwyddiadau yn ymwneud â bwyd anifeiliaid

Mae’r wybodaeth a geir yn sgil Dadansoddi Gwraidd y Broblem ar ôl digwyddiad yn dyfnhau’r ddealltwriaeth o risgiau ac yn tynnu sylw at ddysgu arferion gorau. Gall yr wybodaeth hon helpu busnesau bwyd anifeiliaid i atal digwyddiadau rhag codi drwy ddilyn y cyngor a geir yn y rhan ‘camau ataliol allweddol’ a’r ‘camau nesaf’.

• adolygu gweithdrefnau rheoli diogelwch bwyd, i sicrhau bod y risgiau a’r gwersi a ddysgwyd o ddigwyddiadau blaenorol yn cael eu rheoli o fewn Cynllun Dadansoddi Peryglon a Phwyntiau Rheoli Critigol (HACCP) presennol y busnes.
• defnyddio’r wybodaeth fel sylfaen i gefnogi ymchwiliadau RCA yn dilyn digwyddiadau mewn busnesau bwyd anifeiliaid eraill, drwy ddefnyddio’r hyn a ddysgwyd gan fusnesau eraill a’u hawdurdodau cymwys.

Heriau cydnabyddedig i gynhyrchwyr a dosbarthwyr 

Mae cynhyrchu a dosbarthu bwyd anifeiliaid, bwyd anifeiliaid anwes, danteithion anifeiliaid anwes a bwydydd blaenorol, ^{(footnote 2)} yn cyflwyno amrywiaeth eang o heriau i fusnesau ar draws y sector. Rhaid i weithgynhyrchwyr gydymffurfio â’r holl ddeddfwriaeth (fel rheoliadau’r UE a gymathwyd ar fwyd anifeiliaid a rhwymedigaethau labelu), gan fodloni safonau ansawdd a diogelwch deunyddiau crai a’r broses gynhyrchu ar yr un pryd. Maent hefyd yn wynebu disgwyliadau cynyddol gan ddefnyddwyr a mwy o gystadleuaeth yn y farchnad.  

Crynodeb o’r mathau o fwydydd sy’n codi mewn digwyddiadau

Yn dilyn digwyddiadau y rhoddwyd gwybod i’r ASB amdanynt dros y 5 mlynedd diwethaf, roedd y RCAs a gyflwynwyd i’r ASB yn ymwneud â’r categorïau cynnyrch hyn:

• bwyd anifeiliaid anwes – 54%
• bwyd anifeiliaid – 33%
• bwyd cyfansawdd, ychwanegion bwyd a bwyd anifeiliaid wedi’i gymysgu ymlaen llaw – 13% o’r cynhyrchion a oedd yn weddill.  

Crynodeb o’r peryglon mwyaf cyffredin a nodwyd

• roedd micro-organebau pathogenig yn gysylltiedig ag 85% o’r RCAs
• halogiad salmonela spp. oedd y pathogen mwyaf cyffredin ac roedd yn gysylltiedig ag 81% o’r adroddiadau
• roedd gweddillion treuliad anaerobig yn gysylltiedig â 10% o’r adroddiadau
• roedd pathogenau eraill yn gysylltiedig â 4% o’r adroddiadau
• roedd deunydd estron yn gysylltiedig â 4% o’r adroddiadau

Crynodeb o’r canfyddiadau o wraidd y broblem  

Rhwng mis Ebrill 2021 a mis Ionawr 2026, gellir priodoli gwraidd y broblem i’r categorïau canlynol:

• roedd bron i hanner ohonynt (47%) yn y categori ‘deunyddiau’, gyda 27% yn gysylltiedig â ‘chroeshalogi cynhwysion’ a 19% yn ymwneud â diffyg ‘rheolaethau hylendid cynhwysion’
• roedd mwy nag un rhan o ddeg (13%) o’r RCAs wedi methu â chanfod gwraidd y broblem ac fe’u dosbarthwyd fel ‘amhendant’.
• roedd y 40% arall wedi’u gwasgaru ar draws 15 o gategorïau gwahanol. 

Dyma’r diffiniad o ‘Ddeunyddiau’ fel categori RCA: Unrhyw gydran a ddefnyddir wrth gynhyrchu neu baratoi bwyd – gan gynnwys ychwanegion, cynhwysion, pecynnau, cymhorthion prosesu, neu’r bwyd ei hun, a lle mae’r deunydd wedi cyfrannu at fethiant neu broblem, neu wedi arwain at hynny.

Dehongli data RCA 

Mae Salmonela spp. (micro-organebau pathogenig) yn facteria sydd fel arfer yn byw yng ngholuddion anifeiliaid a phobl. Mae’r bacteria’n cael eu rhyddhau drwy ysgarthion. Mae Salmonela wedi’i wasgaru’n eang yn yr amgylchedd a gellir ei ledaenu yn y broses o ladd a phrosesu cig a dofednod. Gall cynhwysion eraill sydd mewn bwyd anifeiliaid anwes (er enghraifft llysiau) gael eu halogi drwy ddod i gysylltiad ag ysgarthion anifeiliaid neu bobl. Gallant hefyd fod wedi’u halogi â dŵr nad yw’n ddŵr yfed, neu o ganlyniad i drin neu storio offer. 

Nid oes meini prawf microbiolegol uniongyrchol wedi’u hamlinellu mewn rheoliadau i gyflenwyr bwyd anifeiliaid anwes amrwd brofi am Salmonela spp. mewn sgil-gynhyrchion anifeiliaid (ABP) a ddefnyddir i gynhyrchu bwyd anifeiliaid anwes amrwd.

Fodd bynnag, mae erthygl 15(2) o Reoliad 178/2002 a gymhathwyd yn nodi gofynion cyfreithiol na chaiff bwyd anifeiliaid fod yn anniogel. Os gall y bwyd effeithio’n negyddol ar iechyd pobl neu anifeiliaid yna mae’n anniogel.

Gwraidd gyffredin y broblem mewn digwyddiadau sy’n gysylltiedig â bwyd anifeiliaid a bwyd anifeiliaid anwes 

Mae ymchwiliadau RCA yn aml yn canfod bod digwyddiadau’n deillio o fethiannau i ganfod, prosesu neu lanhau deunyddiau crai. Dyma’r prif feysydd risg:  

Halogiad microbaidd mewn deunyddiau crai

• gall cyrchu cynhwysion o’u ffynhonnell, yn enwedig deunyddiau crai, arwain at beryglon microbiolegol fel Salmonela spp
• roedd presenoldeb rhywogaethau Salmonela mewn cynhyrchion dofednod a chig wrth eu danfon yn aml yn cael ei nodi fel achos mwyaf tebygol halogiad, ac mae diffyg profion yn lleihau’r gallu i’w hadnabod
• mae diffyg rheolaeth dros dorri, paratoi, cludo (gyda chynhyrchion eraill) a storio deunyddiau crai cyn eu derbyn yn cael ei nodi fel gwraidd posib y broblem yn rheolaidd

Ffyrdd eraill o halogi deunyddiau crai

• gall gweddillion annymunol (er enghraifft, plaladdwyr, metelau neu fycotocsinau) leihau ansawdd bwyd anifeiliaid ac anifeiliaid anwes yn sylweddol. Gall y gweddillion hyn fynd i mewn i'r bwyd drwy ddeunyddiau crai, prosesau gweithgynhyrchu, neu wrth storio a chludo.  

Halogion gweithgynhyrchu:

• cemegion o ddefnyddio glanhawyr a diheintyddion – gan gynnwys defnydd amhriodol, diffyg rinsio (arwynebau offer) a storio gwael sy’n arwain at halogi cynnyrch
• halogiad metel offer gan gynnwys offer sydd wedi’i ddifrodi, (er enghraifft cyllyll, grateri, peiriannau malu ac yn y blaen) o ganlyniad i draul graddol, gan gynnwys crafiad, cyrydiad, ffrithiant arwynebau offer, lle nododd ymchwiliadau fod metel yn cael ei ryddhau i mewn i gynhyrchion bwyd

Methiannau prosesu

• gall tymheredd amhriodol, gwasgedd, amser, lefelau lleithder cyfnewidiol yn y system (a achosir yn aml gan anwedd (‘condensation’) yn ffurfio ar arwynebau) neu drin cynhyrchion â dwylo yn ystod y broses weithgynhyrchu adael pathogenau arnynt. Mae’r rhain yn cael eu nodi’n aml fel ffactorau achosol
• nodwyd hefyd mai diffyg gweithdrefnau glanhau, diheintio neu olchi (ar gyfer deunyddiau ac offer) yw gwraidd posib y broblem mewn llawer o ddigwyddiadau

Problemau pecynnu/storio

• halogiad amgylcheddol, fel plâu neu amodau storio amhriodol

Mesurau ataliol allweddol

Darperir crynodeb o’r camau cywiro cyffredin yr adroddir arnynt a’r mesurau ataliol cyfatebol a nodir. Bydd cymhwyso’r rhain i’ch rheolaethau diogelwch bwyd anifeiliaid a’ch rheolaethau sy’n seiliedig ar HACCP yn cefnogi eich busnes i atal digwyddiadau rhag codi.

• adolygu systemau rheoli diogelwch bwyd anifeiliaid ac anifeiliaid anwes i sicrhau bod yr holl weithgareddau perthnasol a allai achosi risg cynhyrchu wedi cael eu nodi 
• sicrhau bod cynlluniau profi a samplu microbiolegol yn ddigonol (gwneuthurwr a/neu gyflenwr) i helpu i leihau’r risg o halogi 
• sicrhau bod dadansoddiadau cemegol rheolaidd o ddeunyddiau’n cael eu cynnal i ganfod sylweddau diangen a helpu i sicrhau bwyd diogel o’r ansawdd a ddymunir  
• sicrhau bod cemegion yn cael eu defnyddio yn unol â chyfarwyddiadau’r gwneuthurwr, a’u bod yn addas er mwyn cael gwared ar y peryglon y disgwylir iddynt gael gwared ohonynt. Sicrhau nad ydynt yn cael eu gwanhau’n ormodol fel eu bod yn llai effeithiol. Os caiff gwaniadau cemegol eu cryfhau gyda’r bwriad o wella rheolaeth, sicrhewch nad yw hyn yn cael ei wneud mewn ffordd a allai achosi gweddillion cemegol.
• cryfhau protocolau glanhau cyfarpar a mannau storio i leihau’r risg o groeshalogi neu’r tebygolrwydd y bydd digwyddiad yn codi eto 
• sicrhau bod systemau draenio priodol ar waith sy’n atal dŵr rhag aros yn llonydd a lleihau’r risg o halogi bwyd anifeiliaid
• gwirio dilysrwydd a phurdeb deunyddiau crai, er enghraifft defnyddio sgil-gynhyrchion anifeiliaid o ansawdd is neu organebau a addaswyd yn enetig (GMOs) wedi’u gwanhau/heb eu datgelu sy’n cynnwys cynhwysion sy’n seiliedig ar blanhigion fel grawn a pherlysiau sych
• sicrhau bod cynhyrchion yn bodloni gofynion labelu a chyfansoddiad a’u bod yn cynnwys cyfarwyddiadau trin priodol
• sicrhau bod manylebau masnachol yn nodi’n glir y gofynion i’ch busnes gael gwybod gan gyflenwr am achosion posib yn ymwneud â diogelwch neu ddiffyg cydymffurfio. Dylai hyn gynnwys manylion y camau sy’n cael eu cymryd i sicrhau nad effeithir ar gyflenwadau pellach
• adnewyddu hyfforddiant staff i dynnu sylw at y gweithdrefnau atal croeshalogi, a chadarnhau eich gweithdrefnau arferion gorau sy’n gysylltiedig â rheolaethau hylendid
• adnewyddu hyfforddiant a sicrhau eich bod yn cadw cofnod o’r hyfforddiant at ddibenion archwilio yn dilyn unrhyw newidiadau i weithdrefnau a phrosesau. Mae hwn yn rhagofyniad HACCP, ac felly mae'n ofynnol i chi gyflwyno hwn mewn archwiliad, os gofynnir i chi. Mae cofnodion hyfforddi hefyd yn bwysig i’ch helpu i ddangos eich prosesau diwydrwydd dyladwy.
• sicrhau bod gweithdrefnau HACCP yn nodi’r holl beryglon i’r cynnyrch a’r amgylchedd. Os na fydd y peryglon yn cael eu nodi’n llwyddiannus, mae cyfle wedi’i golli i reoli a dileu’r perygl
• sicrhau bod y gofynion deddfwriaethol yn eglur ac yn glir lle nad oes meini prawf microbiolegol ‘uniongyrchol’ wedi’u nodi mewn deddfwriaeth
• rhaid i fwyd a oedd wedi’i fwriadu i ddechrau ar gyfer y gadwyn fwyd i bobl, er enghraifft bwydydd blaenorol, cig a oedd wedi’i fwriadu’n wreiddiol ar gyfer y gadwyn fwyd i bobl ac sy’n cael ei israddio’n ddiweddarach, (er enghraifft cig heb ei werthu lle mae’r dyddiad ‘defnyddio erbyn’ wedi dod i ben) fod yn ddiogel i’w ddefnyddio fel bwyd anifeiliaid, bwyd anifeiliaid anwes, neu fwyd anifeiliaid anwes amrwd, (yn achos cig amrwd ar gyfer anifeiliaid anwes). Mae’n drosedd rhoi bwyd ar y farchnad a all gael effaith andwyol ar iechyd pobl neu anifeiliaid.
• lle nad yw deddfwriaeth yn darparu’r trothwyon uchaf, sicrhau bod terfynau critigol sy’n seiliedig ar risg yn cael eu sefydlu, a bod dealltwriaeth glir o ran pryd mae angen gweithredu pan fydd terfyn critigol yn annerbyniol
• ar ôl digwyddiad diogelwch bwyd, sicrhau bod staff cyfrifol perthnasol yn cynnal ymarfer RCA

Gwallau cyffredin yn ystod y broses RCA

Dylech osgoi’r gwallau cyffredin hyn a chadw llygad amdanynt:

• mae llawer o RCAs yn nodi i ddechrau mai derbyn cynhwysion halogedig gan gyflenwyr yw’r prif achos. Efallai ei bod yn anodd dod o hyd i wraidd y broblem, ond nid y ffynhonnell yw gwraidd y broblem
• gall presenoldeb bacteria yn y cynnyrch sy’n cyrraedd eich busnes fod yn ffynhonnell halogiad, ond nid dyma wraidd y broblem. Dylech ystyried yn lle hynny, pam na chanfu eich busnes yr halogiad a ddaeth i mewn i’ch busnes ac a yw rheolaethau eich cyflenwr yn gweithio. Dylech hefyd ystyried pam na chanfu’r rheolaethau’r cyflenwr bresenoldeb yr halogiad.
• peidio ag ymchwilio i’r digwyddiad, ar y sail bod y digwyddiad o fewn ‘trothwy goddefgarwch’ y busnes
• diwylliant gwael o ran diogelwch bwyd, er enghraifft, y farn bod Salmonela yn gyffredin yn yr amgylchedd, ac nad oes felly unrhyw angen na budd mewn rhoi amser ac ymdrech i ymchwilio i’r digwyddiad.

Y camau nesaf 

Cynghorir gweithredwyr busnesau bwyd anifeiliaid ac anifeiliaid anwes i wneud y canlynol:

• adolygu’r gweithdrefnau sy’n seiliedig ar HACCP, ar sail canfyddiadau RCA o ddigwyddiadau y rhoddwyd gwybod amdanynt yn gynharach. Bydd hyn yn lleihau’r tebygolrwydd o ddigwyddiad tebyg yn codi mewn busnesau bwyd anifeiliaid eraill
• defnyddio’r wybodaeth hon i wirio systemau rheoli diogelwch bwyd anifeiliaid presennol, gyda’r bwriad o ddefnyddio’r hyn a ddysgwyd o ddigwyddiadau mewn busnesau bwyd anifeiliaid eraill
• sicrhau bod gweithdrefnau ar waith i ‘hysbysu’r awdurdodau cymwys ar unwaith’ os yw busnes yn credu efallai na fydd bwyd anifeiliaid y mae wedi’i roi ar y farchnad yn bodloni’r gofynion diogelwch, fel y nodir yn Erthygl 20, 3, o Reoliad yr UE a gymhathwyd Rhif 178/2002
• rhoi cyflwyniad byr i RCA i’r holl staff, (recordiad 8 munud).
• rhoi hyfforddiant Dadansoddi Gwraidd y Broblem i staff sy’n arwain ymchwiliadau ac yn rheoli systemau rheoli diogelwch bwyd anifeiliaid.
• sicrhau bod cynnal RCA yn cael ei gynnwys mewn systemau rheoli diogelwch bwyd anifeiliaid fel rhan o’r pecyn ymchwilio, a sicrhau bod y gweithdrefnau rheoli’n cynnwys cwblhau RCA os bydd digwyddiad yn codi yn y dyfodol. Mae ffurflen RCA ar gael. Gofynnir i awdurdodau lleol a milfeddygon yr ASB ddarparu’r ffurflen hon i’r ASB/FSS ar ôl ei chwblhau, yn dilyn digwyddiad.